PGMA's Speech during the Mindanao Wide Indigenous People's Summit for Peace and Development

Waterfront Insular Hotel Ballroom, Lanang District Davao City, Davao del Sur (30 Oct 2003)


Maraming salamat, Secretary Ging Deles. Lingkod na kamo tanan palihog.

Maraming salamat Secretary Ging Deles, ang dating chairman ng Anti-Poverty Commission na siyang tumutulong sa akin na magmaneho ng National Commission on Indigenous Peoples. Ngunit hindi na siya ngayon chairman ng Anti-Poverty Commission dahil siya na ngayon ang aking Presidential Adviser for the Peace Pprocess.

Kasama rin natin ang ilan sa ating mga Cabinet members -- si Secretary Mike Defensor na siyang tumutulong sa pabahay ng ating mga mararaming lumad. Kararating lang mula doon sa pagbuo pagkatapos ng ating National Anti-Poverty Commission meeting na tungkol nga, alang gyud sa aton mga lumad, walay laing kundili ang atong bag-o nga secretary ug Anti-Poverty Commission na siya karon ang mahimo overseeing secretary sa NCIP, walay laing kundili ang anak ug Davao City, Secretary Camilo Sabio.

Kauban sab nato ang inyoha nga partner, ang secretary sa department na dugay na ang tabang kaninyo kay dili ko makalimot nga niadto ako ni sa iyang puwesto sa walay pondo kaniadto ang ncip, ang pondo sa inyong mga meetings nga gikan sa akong department, ang head karon sa nining department, si secretary dinky soliman sa dswd.

Ug ang atong secretary nga nasaad sa mga eskuwela ug manunudlo para kaninyo, ang DepEd secretary, DJ De Jesus. Ug ang secretary na ngihatag ug daghang nga trabaho alang sa inyohang mga community, inyohang mga produkto, inyohang mga bayle, kultura, ang secretary sa Tourism, Secretary Dick Gordon.

Salamat sab sa tanang commissioners ubos sa atong chair, si Chairman Ben Lingating. Salamat sa inyong... Salamat sa maayong trabaho. Ug tungod kay naa kita unya nga paghatag ug certificates of ancestral domain titles, ang ilahang mga representante ug atong mga beneficiary, si Datu Roilito Gawilan, Datu Rio Besto ug Timuai Carlos Pendaupan. Ang atong secretary sa National Defense, si Secretary Ed Ermita. Kaninyong tanan, mga kaigsuonan usa ka mainit nga pag-abi-abi gikan kanako alang kaninyong tanan.

Gayundin ako ay nagpapasalamat sa inyong suporta at pagkikilala sa mga ginawang reporma at inisyatibo ng aking administrasyon hinggil sa pagpapatupad ng Indigenous Peoples Rights Act o IPRA. Siyempre po ipapatupad ko ito kasi noong ako ay senador, ang principal author ng IPRA ay walang iba kung hindi si Senator Gloria Macapagal- Arroyo. Noong ako ay senador ang fi-nile kong panukalang batas ay ang Ancestral Domain Bill. Unya ang chairman sa committee, si Senator Flavier, pinalaki niya at ginawang Indigenous Peoples Rights, hindi lang Ancestral Domain.

So, ako ay nasisiyahan na partner kami, principal author... Ah, principal sponsor si Senator Juan Flavier, principal author naman o pangunahing tagatakda ako noong ako ay senador.

Busa sa akong nakita sa mga una nga tuig sa nahuman nang batas ang balaod murag dili maayo pa ang implementasyon. Busa sa ako nahimo presidente, ang akong Executive Order number one, ang akong order kay Presidential Adviser Howard Dee na ma-reorganize ang Commission on Indigenous Peoples. At siyempre ngayon nandiyan na ang batas, nandiyan na 'yung reorganization, sinusulong na natin ang ating I.P. sector agenda.

Gusto ko rin batiin ang napakaimportanteng medium-term Philippine development plan for indigenous peoples na ibinigay sa akin kanina ni Chairman Ben Lingating. Pirmi kong ginasulti nga ang kalinaw ug pag-uswag kanunay magkauban. Kung may kapayapaan maaasikaso nating mabuti ang ating mga bukirin, karagatan, kagubatan, kabundukan. Modaghan ang mga mamuhunan sa nasud tungod kay dali ang pagdani kanila aron motukod sila ug mga negosyo.

Kaya lang sa kabila naman ang negosyo ay nadidismaya kapag ang mga nangyayari ay nagpapakita ng malalim na hidwaan. Malalim na hidwaan maging sa mga lumad, ang mga lowlanders, maging sa NPA at sa mga sundalo, maging sa milf ug mga christians, maging sa Edsa 2, sa Edsa tres, maging sa Congress at Supreme Court gaya nang binubunga ng kasong impeachment kontra kay Chief Justice Davide.

Therefore, I would like to take this opportunity -- I'm sure in behalf of even our indigenous peoples who long for peace and stability - appeal to our leaders not to sit and wait out the situation.

I know that there are issues of high principles involved on both sides, but there is no higher principle in a democracy than the welfare of the people. These calls for a valiant patriotic effort to set aside strong countervailing beliefs and hurt pride and willfully come together for the nation. Everyday of intransigency sets back the opportunities for national advancement, for economic stability, and its attendant harvest of more trade, investment and jobs. Let's act now and as one nation. This is a time for statesmanship and sacrifice.

Iniimbita ko ang aking Secretary ng Agrarian Reform, si Obet Pagdanganan na sumama dito sa ating entablado. Ang kalinaw -- at ang Secretary of Agriculture, si Cito Lorenzo, taga- Mindanao. Anak ug Mindanao, anak sa Davao ug Bukidnon. Daghan kaninyo taga-Davao ug Bukidnon, si Cito Lorenzo Davao ug Bukidnon -- ang kalinaw ug kauswagan, ang stabilidad tuyo sab nining kongreso ang pagpalambo nining panuntunan alang sa kalinaw ug kauswagan.

Tungkol sa usapin ng ancestral domain, sabi nga ni Chairman Lingating, nagtakda tayo ng target na isangdaang libong ektarya ng lupain bawat taon para sa sertipikasyong ito. At kagahapon dunay newspaperman gikan sa community nga sa mga lumad nga nangutana kanako, "pila na kuno ang atong achievements sa certificate of ancestral domain?" ingon ko sa iya tingali ugma -- kay karon kagahapon nahimo -- tingali ugma mahibalo mo kay mao gyud ang atong usa sa mga anunsiyo sa atong I.P. Congress. Ug gusto ko maingon sa iya ug sa tanan at lahat ng Pilipino natupad na ang tatlongdaan at animnapung libong ektarya sa Certificate of Ancestral Domain.

At madadagdagan pa ito dahil sa CADTS na ating igagawad mamaya sa mga benipisaryong taga-Mindanao. Ang CADT para sa kitaotao I.P. communities, higit isangdaang libong ektarya. Sa miarayon I.P. communities, higit labing-isang libong ektarya. Aromanin manobo I.P. communites -- asa kamo? -- higit limang libong ektarya.

I'm hereby instructing the Land Registration Authority to exempt CADTS from land registration fee requirements. Paagi nga masulod ang mga CADTS ug CALTS, the inclusion of CADTS and CALTS under the handog titulo program.

Inaatasan ko rin ang pcso na kaagad palabasin ang ikalawang sampung milyong piso para sa delineation ng ancestral domain. Apan wala nagahunong dinhi ang atong pagtabang sa mga I.P. communities.

Nandito si Secretary Pagdanganan, Obet dahil habang pinag-aaralan pa ang overlaps sa pagitan ng IPRA at Comprehensive Agrarian Reform Law, pinahinto muna ni Obet ang implementasyon ng CARP sa ancestral domain areas. Padayon sab ang atong pag-ayos sa paghatod ug mga labing kinahanglan nga serbisyo apil na ang pagtukod sa mga imprastruktura aron mapagdaghan ang mga higayon alang sa pagpa-uswag kaninyo ug sa mga uban pang mahuyang natong sektor.

Murag kailya na ninyo ang kalahi. Sa mga hindi pa alam ang Kapit-Bisig Laban sa Kahirapan--Comprehensive and Integrated Delivery of Social Services o KALAHI-CIDSS program ay flagship ng aking administrasyon upang mawakasan ang kahirapan. Dili muayo ang kinabuhi sa aton mga kabus kung pag-usa-usa ang paghatag sa mga serbisyo. Para mapabilis ang daloy ng kalakal mula sa kanayunan patungo sa pamilihan, patuloy tayong nagpapagawa hindi lamang ng mga maliliit na serbisyo like livelihood kundi na rin mga tulay at farm-to-market roads, mga gagmay nga tulay, mga gagmay nga dalan, apan mga dagko sab nga tulay ug dagko sab nga dalan sama sa hapit na mahuman ang Bolton bridge.

Ug parte sa Davao-Bukidnon road, ingon gyud nila -- oh, ayan si Undersecretary Rasuman ang atong Undersecretary sa DPWH gikan sa Mindanao -- dili bala, guwapo na gyud karon ingon nila ang buda road kanusa nakumpleto sa atong administrasyon.

Pinabibilis din natin ang paghatid ng mga batayang serbisyo para sa kapakanang pantao. Dinhi sa Davao, kapin sa tulo ka libo na ang mga lumad nga benepisyaryo sa National Health Insurance Program o Philhealth.

Sa ngayon nga, sa buong pilipinas, sa buong populasyon, mahigit na sa 54 percent ng ating populasyon ay sakop na sa health insurance.

Gipakobus nato sa katunga ang bili sa daghang mga tambal nga kanunay ginagamit ug aton mga kabus. Ang mga gamot na ito, half- priced medicine, na madalas binibili ng ating mga mahihirap. Ang mga ito ay mabibili sa mga ospital ng gobyerno sa iba't-ibang bahagi ng ating bansa.

Apil sab sa aton mga tuyo ang pagpatukod ug mga eskwelahan sa duha kagatos sa I.P. communities ug pagkabutang ug beinte kada munisipalidad nga dunay mga lumad nga nagapuyo nga mga maestra gikan sa DepEd. Kaya nandito si Secretary DJ De Jesus.

Ang Department of Agriculture naman -- 'yung ating taga-Bukidnon at Davao, kung isasama mo ang lolo niya taga-Zamboanga rin -- ang D.A. naman ay naglaan ng 90 million pesos para sa mga programa at proyekto nito sa I.P. communities.

Tuyo sab nato nga ayuhon pa ang partisipasyon ug koordinasyon sa mga I.P. communities ug aton mga kapulisan aron mulambo ang kalinaw ug seguridad sa mga komunidad. Ang lahat ng ito at marami pang binanggit -- 'yung mga nagsalita kanina -- ay ginagawa ng pamahalaan upang maiangat ang katayuan ng ating mga kababayan.

Sa niaging duha ug tunga katuig sa akong pagka-presidente, nakakuha ako ug igong eksperiyensiya aron masabtan kon unsay gyud ang kinahanglan natong himuon sa pagbag-o sa panginabuhi aron muhabsay ang aton ekonomiya ug masumpo na ang kapobrehon.

Kinahanglan nato gyud ang mga dagko nga reporma ug usa gyud nining mga reporma, ang reporma sa Indigenous Peoples Rights. Ug tingali tungod kay daghan sa atong mga indigenous peoples taga-Mindanao ug usahay lisud nga mahulat pa ta ug pondo gikan sa manila. Tingali usa pa sa aton mga dagko nga reporma maoy makaabot kita sa pederalismo sa atong nasud.

Dagko nga reporma apan kinahanglan sab nato ang panag-usa -- reconciliation. Unta sa atong pagkauban-uban karon, sa atong pagkauban-uban sa aton trabaho alang sa panginabuhi ug sa kauswagan sa atong mga igsuon nga Lumad o Muslim o Kristiyano, makaabot kita sab sa rekonsilyasyon sa atong nasud. Kaysa naa nay dagko nga reporma ug naa nay tinuod nga rekonsilyasyon, mao ang paagi sa atong tinuod nga kauswagan sa atong nasud.

Congratulations sa atong kongreso sa I.P.!